St. Nicolai – kerk van de stad en haar inwoners

Al kort na de stichting van Kalkar in de 13e eeuw stond er op deze plek een kerk. Resten van deze eerste, aanzienlijk kleinere basiliek werden bij opgravingen onder de huidige kerkvloer gevonden.

Een brand in het jaar 1409 gaf de aanzet tot een grotendeels nieuwe bouw. Eerst ontstond het hoogkoor, later volgden het brede, driebeukige schip en de westtoren. In 1441 werd St. Nicolai een zelfstandige parochiekerk en daarmee onafhankelijk van de oudere parochie in Alt-Kalkar. Op 3 mei 1450 werd de nieuwe kerk feestelijk ingewijd; in de daaropvolgende decennia kwamen onder andere de zijkoren, voorhallen en torenkapellen erbij.

Zo kreeg St. Nicolai stap voor stap de vorm die de kerkruimte tot op de dag van vandaag kenmerkt.

De buitengewoon rijke inrichting heeft St. Nicolai vooral te danken aan de inwoners van Kalkar. In de 15e en vroege 16e eeuw brachten de lakenindustrie, brouwerijen en handel welvaart in de stad. Broederschappen, gilden, geestelijken en welgestelde families besteedden een deel daarvan aan hun kerk.

Broederschappen verenigden mensen in hun gezamenlijke geloof en namen tegelijkertijd sociale taken op zich, zoals het ondersteunen van behoeftigen of het bidden voor overledenen. Gilden waren verenigingen van bepaalde beroepsgroepen. Veel van hen bezaten in de Sint-Nicolaaskerk een eigen altaar en vereerden daar hun beschermheilige.

Bijzonder belangrijk was de Liebfrauenbroederschap. Deze broederschap heeft decennialang de inrichting van de kerk ondersteund. Zo ontstonden kostbare altaren, beeldhouwwerken, schilderijen, het koorgestoel en andere kunstwerken. Rond 1550 stonden er in de Sint-Nicolaaskerk zeventien altaren. Tot op de dag van vandaag behoort de kerk daarom tot de belangrijkste getuigenissen van laatmiddeleeuwse kunst aan de Nederrijn.

Vanaf het midden van de 16e eeuw verloor Kalkar steeds meer zijn vroegere economische betekenis. De lakenhandel liep terug, de verkeersroutes veranderden. Oorlogen, bezettingen en pestepidemieën belastten de bevolking extra. De Reformatie en de religieuze omwentelingen van die tijd brachten ook veranderingen teweeg in het kerkelijk leven.

Voor de Sint-Nicolaaskerk betekende dit dat grote nieuwe kunstopdrachten grotendeels uitbleven. Toch bleef de kerk begiftigd worden met afzonderlijke schenkingen. Een bijzondere rol was weggelegd voor katholieke geloofsvluchtelingen uit Nederland. De uit Amsterdam afkomstige familie Brouwer, ook wel Bam genoemd, schonk de kerk onder andere waardevolle liturgische voorwerpen.

De economische neergang had tegelijkertijd een onverwacht gevolg: het geld ontbrak voor een ingrijpende herinrichting in de stijl van latere eeuwen. In tegenstelling tot veel andere kerken werd de Sint-Nicolaaskerk daarom niet grondig in barokstijl verbouwd. Een groot deel van haar laatmiddeleeuwse inrichting bleef bewaard.

Aan het begin van de 19e eeuw waren de kerk en de inrichting dringend aan restauratie toe. Na de ontbinding van de kloosters in Kalkar in het kader van de Franse bezetting kwamen er weliswaar extra kunstwerken naar de Sint-Nicolaaskerk, maar tegelijkertijd moesten altaren, beeldhouwwerken en delen van de kerkschat worden verkocht om noodzakelijke reparaties te financieren. In 1818 werd ook het middeleeuwse doksaal verwijderd, dat tot dan toe het schip van het hoogkoor had gescheiden.

In de loop van de 19e eeuw groeide de belangstelling voor middeleeuwse kunst. Deskundigen, kunstenaars en bezoekers kwamen naar Kalkar; de altaren werden onderzocht en gerestaureerd. Rond 1900 begon een uitgebreide restauratie van de kerk en de inrichting.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog liep de Sint-Nicolaaskerk schade op, maar de meeste kunstwerken waren eerder in veiligheid gebracht en bleven behouden. Na de oorlog volgden verdere restauraties. In 1976 kreeg de toren zijn hoge spits terug en daarmee een belangrijk deel van zijn historische silhouet.

Van 1997 tot 2000 werd de Sint-Nicolaaskerk grondig gerenoveerd en werd het interieur opnieuw ingericht. Verschillende van de grote laatmiddeleeuwse altaren staan sindsdien bij de pijlers van het middenschip. Van daaruit leiden ze de blik naar het hoogaltaar in het koor, dat zich nog steeds op zijn oorspronkelijke plaats bevindt.

Centraal in de huidige liturgie – dat wil zeggen de gezamenlijke viering van de mis – staat het moderne altaar van zwart graniet, ontworpen door Erwin Heerich. De sobere, geometrische vorm ervan concurreert bewust niet met de rijke historische inrichting.

Ook de 22 moderne kerkramen van Karl-Martin Hartmann, die tussen 1997 en 2020 werden gerealiseerd, zorgen voor een nieuw accent. Middeleeuwse altaren en beeldhouwwerken, historische muurschilderingen en hedendaagse kunst komen zo samen in een ruimte die tot op de dag van vandaag als katholieke parochiekerk wordt gebruikt.

St. Nicolai bewaart daarmee niet alleen een belangrijk artistiek erfgoed. Ze blijft een levendige plek van gebed en eredienst – en een kerk die vertelt over meer dan zeven eeuwen geloofs- en stadsgeschiedenis.